जनकपुरधाम (धनुषा), १७ असोज । मिथिलाञ्चल र थारू समुदायमा विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको जितिया पर्व उपवाससहित मनाइएको छ । सन्तानको दीर्घायु, सुख–समृद्धि र कल्याणको कामना गर्दै महिलाहरूले निराहार व्रत बस्ने भएकाले जितियालाई कठिन पर्वका रूपमा लिइन्छ । असोज कृष्ण सप्तमीदेखि तीन दिनसम्म मनाइने जितियाको पहिलो दिन ‘नहाय–खाय’ विधि गरिन्छ । यस दिन व्रतालु महिलाहरू स्नान गरी शुद्ध भएर चोखो भोजन गर्ने गर्छन् । त्यसपछि अष्टमीका दिन मुख्य व्रत बसिन्छ भने नवमीका दिन विधिपूर्वक पारण गर्ने परम्परा छ ।
संस्कृतिविद् तथा मैथिलीका वरिष्ठ साहित्यकार डा. रेवतीरमण लालका अनुसार जितियामा खानपानदेखि उपवाससम्मका आफ्नै विशिष्ट परम्परा छन् । चुरा, दही, माछा, मरुवा (कोदो) लगायतका परिकार खाने चलन रहेको बताउँदै उहाँले अष्टमीको व्रतलाई पर्वको मुख्य पक्षका रूपमा व्याख्या गरे । जितियामा अष्टमी तिथिभर कठोर उपवास गर्ने धार्मिक मान्यता छ । व्रतका क्रममा थुकसमेत निल्न नहुने र त्यसो भए व्रत भंग भएको मानिने विश्वास छ । अष्टमी तिथि कुन समयमा पर्छ भन्ने आधारमा व्रतको दिन निर्धारण गर्ने परम्परा पनि रहेको छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार असोज कृष्ण अष्टमीमा गरिने यो व्रतको उल्लेख भविष्य पुराणमा समेत पाइन्छ । अष्टमी तिथि प्रदोषकालमा पर्ने दिनलाई आधार मानेर व्रत बस्ने तथा नवमीका दिन पारण गर्ने चलन रहेको बताइन्छ ।
जिमुतवाहनसँग जोडिएको धार्मिक कथा
जितिया पर्वसँग जिमुतवाहनको कथा जोडिएको छ । धार्मिक कथाअनुसार एकपटक माता पार्वतीले भगवान् शिवसँग सन्तानको दीर्घायुका लागि गरिने व्रतबारे जिज्ञासा राखेकी थिइन् । त्यस क्रममा भगवान् शिवले जिमुतवाहनको पूजा र व्रतको महिमा सुनाएको तथा माता पार्वतीले समेत यो व्रत गरेको विश्वास गरिन्छ ।
कथाअनुसार नर्मदा नदीको किनारमा रहेको कनकावती नगरमा मलयकेतु नामका राजा थिए । नदीको किनारमा रहेको एउटा विशाल पाकैरको रूखमा चिल र त्यसको फेदमा स्याल बस्ने गर्थे । लामो समय सँगै बसेका कारण उनीहरूबीच मित्रता कायम भएको थियो । एकपटक असोज कृष्ण अष्टमीका दिन नदी किनारमा महिलाहरूले जिमुतवाहनको पूजा गरी कथा सुने । चिल र स्यालले पनि उनीहरूसँगै व्रत बसे । त्यही दिन नगरका एक सेठका छोराको मृत्यु भयो र उनको शव नदी किनारमा अन्त्येष्टिका लागि ल्याइयो ।
राति बाक्लो अँध्यारो भएपछि दिनभर भोकै बसेको स्याललाई भोक सहन गाह्रो भयो । चिलले व्रत पूरा गर्न आग्रह गरे पनि स्यालले अन्ततः चिताको आगो निभाएर मृतकको मासु खान पुग्यो । चिल भने आफ्नो व्रतमा अडिग रह्यो । भोलिपल्ट बिहान पारणको समय भएपछि दुवैले व्रत समाप्त गरे । समयक्रममा दुवैको मृत्यु भयो र धार्मिक विश्वासअनुसार उनीहरूले पुनर्जन्म लिए । चिल शिलावती र स्याल करपूरावतीका रूपमा जन्मिए ।
शिलावतीको विवाह मन्त्रीसँग र करपूरावतीको विवाह राजा कनिकासँग भयो । करपूरावतीका सात छोरा भए पनि सबैको मृत्यु भयो । शिलावतीका भने सातै छोरा जीवित रहे । बहिनीका सन्तान जीवित रहेको देखेर करपूरावतीमा ईर्ष्या उत्पन्न भएको कथामा उल्लेख छ । एकपटक करपूरावतीले आफ्नी बहिनीका सातै छोराको टाउको काटेर ल्याउन राजासँग आग्रह गरिन् । राजाको आदेशमा सातै जनाको टाउको काटेर ल्याइयो र शिलावतीकहाँ पठाइयो । तर त्यसबेला शिलावतीले जितिया व्रतको नियमपूर्वक पालना गरिरहेकी थिइन् । व्रतको प्रभावले ती टाउका फूलमा परिणत भए र सातै जना पुनः जीवित भएर आफ्ना पत्नीसमक्ष पुगेको धार्मिक कथामा वर्णन गरिएको छ ।
यस घटनापछि करपूरावतीले आफूले पूर्वजन्ममा व्रतको नियम पालना नगरेका कारण सन्तान गुमाउनुपरेको थाहा पाइन् । त्यसपछि उनले शिलावतीसँगै जितिया व्रत गर्ने प्रण गरेको कथामा उल्लेख छ । यसरी जिमुतवाहन र शिलावती–करपूरावतीको कथालाई जितिया व्रतको धार्मिक आधारका रूपमा लिइन्छ । सन्तानको दीर्घायुका लागि आमाले गर्ने कठोर व्रत र त्यसको धार्मिक विश्वास यही कथासँग जोडिएको पाइन्छ ।
‘औँठन’देखि पारणसम्मको परम्परा
जितिया पर्वमा ‘औँठन’को पनि विशेष महत्व छ । मिथिलाञ्चलका घरघरमा काग उड्नुअघि औँठन गर्ने चलन छ । औँठनलाई व्रत सुरु गर्नुअघि गरिने विशेष खानपानको विधिका रूपमा लिइन्छ । यस क्रममा परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा बसेर चुरा, दही, अमोट, चिनी, केरा लगायतका परिकार खाने गर्छन् । त्यसपछि व्रतालु महिलाहरू कठोर उपवासमा बस्ने परम्परा छ । मिथिलाञ्चलमा जितियाको यही परम्परालाई लिएर एउटा प्रचलित भनाइ पनि छ– ‘जितिया पावनि बड भारी, धियापुताके ठोकि सुतेलहुँ, अपने खएलहुँ भरि थारी ।’ यो भनाइको उत्पत्तिबारे भने स्पष्ट ऐतिहासिक आधार भेटिँदैन ।
धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र मिथिलाको मौलिक खानपान तथा संस्कृतिसँग जोडिएको जितिया पर्व पुस्तौँदेखि निरन्तर चल्दै आएको छ । कठोर उपवास, जिमुतवाहनको पूजा, धार्मिक कथा श्रवण र पारणका विभिन्न विधिमार्फत मिथिलाका महिलाहरूले आज पनि यस पर्वलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस् !