जनकपुरधाम (धनुषा), ३१ साउन । मिथिलाको विशिष्ट लोकपर्व मधुश्रावणी शनिबार विधिपूर्वक सम्पन्न भएको छ । साउन कृष्णपक्षको पञ्चमीबाट सुरु भएको पर्व साउन शुक्लपक्षको तृतीयाका दिन सम्पन्न भएको हो । यस अवधिमा मिथिलाका नवविवाहित महिलाले माता गौरी, महादेव तथा नागदेवता विषहराको पूजा आराधना गर्दै विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधि पूरा गरे । मधुश्रावणी मिथिलाको मौलिक लोकपरम्परासँग जोडिएको पर्व हो । विशेषगरी नवविवाहिताले माइतीमा मनाउने यो पर्वमा उनीहरूसँगै परिवार तथा छरछिमेकका महिलाहरूको पनि सहभागिता रहने गर्छ । पूजा, कथा वाचन, लोकगीत, फूल टिप्ने परम्परा र विभिन्न विधिले पर्वलाई धार्मिकसँगै सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्वको बनाएको छ ।
पर्वको सुरुवातसँगै नवविवाहिताले स्नान गरी चोखो भएर पूजा गर्ने स्थानमा विशेष अरिपन बनाउने र त्यसमा नागदेवताका आकृति स्थापना गर्ने परम्परा छ । त्यसपछि माता गौरी र महादेवको विधिपूर्वक पूजा गर्दै प्रत्येक दिन निर्धारित कथा सुन्ने गरिन्छ । पूजा अवधिभर गोसाउनि गीत, गौरीगीत, शिवनचारी, महेशवाणी र कोहबरलगायतका मैथिली लोकगीत गाइन्छन् । मधुश्रावणीको अर्को आकर्षण फूललोढी हो । पर्व सुरु हुनुअघि नवविवाहितासहित महिलाहरू समूहमा फूल टिप्न जाने गर्छन् । लोकगीत गाउँदै र रमाइलो गर्दै फूल टिप्ने यो परम्पराले महिलाहरूलाई एकआपसमा घुलमिल हुने र सामूहिक रूपमा समय बिताउने अवसरसमेत प्रदान गर्छ ।
पर्वका क्रममा माता गौरीलाई बेसारबाट तयार पारिएको प्रतिक बनाएर पूजा गर्ने गरिन्छ । महादेवसँगै नागदेवता विषहराको समेत विशेष पूजा गरिन्छ । नागलाई महादेवको सन्ततिका रूपमा मानिने भएकाले विषहराको पूजा गरे सर्पको भयबाट मुक्ति मिल्ने धार्मिक विश्वास मिथिला समाजमा रहँदै आएको छ । मधुश्रावणीमा हरेक दिन फरक–फरक धार्मिक तथा लोककथा सुनाउने परम्परा छ । मैना पञ्चमी, विषहरी, बिहुला, मनसा, मंगला गौरी, पृथ्वी जन्म, समुद्र मन्थन तथा सतीका कथालगायतका प्रसङ्ग व्रतालु महिलालाई सुनाइन्छ । यी कथामा धार्मिक आस्था मात्र नभई दाम्पत्य जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध, कर्तव्य, सहिष्णुता, सहयोग र सामाजिक व्यवहारका विषयसमेत समेटिएका हुन्छन् ।
संस्कृतिविद् रमेशरञ्जन झाका अनुसार मधुश्रावणी मनोरञ्जन र धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र नभई जीवनोपयोगी शिक्षा दिने परम्परा पनि हो । पर्वका कथामार्फत नवविवाहितालाई गृहस्थ जीवन, पारिवारिक जिम्मेवारी, दाम्पत्य सम्बन्ध र सामाजिक व्यवहारबारे अप्रत्यक्ष रूपमा ज्ञान दिने गरिएको उनको भनाइ छ । ‘परम्परागत मिथिला समाजमा विवाहपश्चात् नवविवाहितालाई प्रौढ महिलाहरूले कथाका माध्यमबाट जीवनका गम्भीर तथा आवश्यक पक्षबारे ज्ञान दिने परम्परा थियो,’ झा भन्छन्, ‘यस अर्थमा मधुश्रावणी महिलालाई मानसिक र सामाजिक रूपमा गृहस्थ जीवनका लागि तयार पार्ने मौलिक माध्यमसमेत हो ।’
मधुश्रावणी नवविवाहिताका लागि एकअर्कासँग नजिक हुने अवसर पनि बन्दै आएको छ । जनकपुरधामकी नवविवाहिता पूजा झाका अनुसार व्यस्त दैनिकीका कारण एकै ठाउँमा भएर पनि कुराकानी गर्न नपाउने महिलालाई पर्वले सामूहिक रूपमा समय बिताउने अवसर दिन्छ । फूललोढीका क्रममा साथीसँगै लोकगीत गाउँदै फूल टिप्न जाने, पूजा गर्ने र कथा सुन्ने गतिविधिले पर्वमा मनोरञ्जनको वातावरणसमेत सिर्जना गर्ने नवविवाहिताहरू बताउँछन् । साथै, यसबाट मैथिली संस्कार र परम्पराका विभिन्न विधिबारे सिक्ने अवसर मिल्ने उनीहरूको अनुभव छ ।
पर्वको अन्तिम दिन विशेष विधिका साथ पूजा सम्पन्न गरी १३ दिनसम्म एकत्रित गरिएका फूल अर्थात् निर्माल विसर्जन गर्ने गरिन्छ । त्यसअघि नवविवाहिताले गौरीको नैवेद्य तयार पार्ने तथा परम्पराअनुसार टेमी विधिमा सहभागी हुने चलन छ । टेमी विधिमा दियोको टुप्पीले नवविवाहिताको देब्रे गोडामा प्रतीकात्मक रूपमा स्पर्श गराइन्छ र त्यस स्थानमा चन्दनको लेप लगाउने गरिन्छ । गर्भवती महिलाका लागि भने शीतल टेमी दिने परम्परा रहेको छ । मधुश्रावणीको विधि र परम्परामा जाति तथा स्थानअनुसार केही भिन्नता पनि पाइन्छ । मिथिला क्षेत्रमा मुख्यतः ब्राह्मण, कायस्थ, भूमिहार र सोनार समुदायमा यो पर्व विशेष रूपमा मनाइन्छ । कतिपय समुदायमा पर्व अवधिभर माइती तथा ससुरालीबाट आएका सामग्री प्रयोग गर्ने र खानपानसम्बन्धी छुट्टाछुट्टै परम्परा रहेको पाइन्छ ।
मधुश्रावणीको धार्मिक पक्ष माता गौरी र महादेवसँग जोडिएको छ । मिथिला समाजमा माता गौरीलाई अखण्ड सौभाग्य र दाम्पत्य सुख प्रदान गर्ने देवीका रूपमा पूजा गर्ने गरिन्छ । जनकपुरधामसँग जोडिएको धार्मिक विश्वासअनुसार सीताले समेत गौरीको पूजा गरेकी थिइन् । गौरी पूजाका क्रममा फूल टिप्ने क्रममा सीताको भगवान् रामसँग पहिलो भेट भएको प्रसङ्ग रामायणसँग जोडेर सुनाउने गरिन्छ ।
त्यस्तै, नागदेवता विषहराको पूजा पनि पर्वको महत्वपूर्ण पक्ष हो । लोककथाअनुसार भगवान् शिवसँग सम्बन्धित सर्परूपी सन्तानको कथाबाट विषहराको पूजा परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ । साउन महिनामा नागको पूजा गर्ने व्यक्तिलाई सर्पको भय नहुने वरदान शिवले दिएको कथनसँग मधुश्रावणीमा विषहराको पूजा जोडिएको पाइन्छ । मधुश्रावणीको सुरुवातबारे विभिन्न धार्मिक आख्यान पाइन्छन् । शिवपुराणसँग जोडिएको एक प्रसङ्गमा मधुश्रावणी नामकी नवविवाहिताले आफ्ना पति कुष्ठरोगबाट पीडित भएपछि भगवान् शिवसँग दुःख व्यक्त गरेको र शिवकै सुझावअनुसार व्रत गरेपछि उनका पति निको भएको कथा सुनाइन्छ । त्यसै समयदेखि नवविवाहिताले पतिको दीर्घायु तथा दाम्पत्य सुखको कामनासहित यो व्रत गर्दै आएको जनविश्वास छ ।
समयसँगै मधुश्रावणीको स्वरूपमा केही परिवर्तन आए पनि यसको मूल सांस्कृतिक भावना भने मिथिला समाजमा अझै जीवित छ । धार्मिक अनुष्ठानसँगै लोकगीत, कथा, सामूहिक सहभागिता र पारिवारिक सम्बन्धलाई जोड्ने भएकाले यो पर्व मिथिलाको सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ । शनिबार पर्व सम्पन्न भएसँगै यस वर्षको मधुश्रावणी पनि विधिवत् रूपमा टुंगिएको छ । तर केही दिनका लागि माइतीमा भेला भएका नवविवाहिता र महिलाहरूबीच सिर्जना भएको आत्मीयता, पुस्तान्तरण हुँदै आएको लोकपरम्परा र कथामार्फत दिइने जीवनोपयोगी शिक्षाले मधुश्रावणीलाई केवल एउटा धार्मिक पर्वभन्दा माथि उठाएर मिथिलाको जीवनशैली र सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडिएको पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस् !