सुन्धारास्थित जगनाथ देवल कारागारले देशको कारागार व्यवस्थामा शैक्षिक र सुधारात्मक दृष्टिकोणको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ । त्यहाँ १० वर्षको कैद सजाय भुक्तान गरेका कैदीबन्दीहरूले ‘हेडमास्टर’को जिम्मेवारी पाएर कारागारभित्र विद्यालय सञ्चालन गर्दै आएका छन् । महिला बन्दी विकास आधारभूत विद्यालय, भद्रबन्दी आधारभूत विद्यालय र केन्द्रीय कारागारका जगनाथ माध्यमिक विद्यालयमा पढाइ लेखाइको व्यवस्थापन गर्दै आएका यी प्रधानाध्यापक केही समयपछि थुनामुक्त हुँदै समाजमा फर्कने तयारीमा छन् ।
कारागारभित्रको शिक्षा प्रणालीले अपराधबाट शिक्षित नागरिक बनाउने अभ्यासलाई प्रतिविम्बित गर्दछ । जेलभित्र कैदीबन्दीलाई औपचारिक शिक्षा, विषयगत शिक्षकको व्यवस्था, पाठ्यसामग्री र नियमित परीक्षा सञ्चालनको सुविधा उपलब्ध गराएर उनीहरूलाई साक्षर र सामाजिक रुपमा पुनःसक्रिय बनाउने प्रयास जारी छ । उदाहरणका लागि, एसइईमा २१ विद्यार्थीमध्ये ६ जनाले ए–प्लस प्राप्त गरेका छन् भने उच्च माध्यमिक तहमा पनि समान अनुपातमा उत्कृष्ट नतिजा प्राप्त भएको तथ्यले कारागारभित्रको शिक्षाको गुणस्तर प्रमाणित गर्छ ।
यो प्रणालीले केही महत्वपूर्ण सामाजिक र प्रशासनिक पहलुहरू उजागर गरेको छ । एकातिर कैदीबन्दी समाजमा पुनः प्रवेश गर्न तयारी गर्दैछन्, अर्कातिर जेलभित्र शिक्षक र विद्यार्थीबीचको अन्तरक्रिया र अनुशासनले सकारात्मक वातावरण निर्माण गरेको छ । जेल प्रशासनले १८ वर्षदेखि ८१ वर्ष उमेर समूहसम्मका विद्यार्थीलाई पठनपाठनमा समावेश गरेर शिक्षा समानताको सन्देश प्रवाह गरेको छ । यसले ‘उमेरले रोक्दैन’ भन्ने सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतारेको छ ।
यद्यपि, जेलभित्रको शैक्षिक प्रणालीमा अझै सुधारको आवश्यकता स्पष्ट छ । भौतिक संरचना साँघुरो र सीमित रहेको छ, डिजिटल शिक्षाको पहुँच छैन, र नवीनतम प्रविधिको प्रयोगमा चुनौती छ । यसले विद्यार्थीलाई वर्तमान शिक्षण प्रणालीसँग अभ्यस्त गराउन कठिनाइ पैदा गरेको छ । जेल प्रशासनले यस दिशामा ध्यान दिन नसके, कैदीबन्दीलाई समाजमा पुनः प्रवेश गराउँदा पूर्ण सशक्तिकरण र रोजगारयोग्य बनाउने लक्ष्य अधुरो रहन सक्छ ।
कारागारभित्र शिक्षा प्राप्त गर्नेहरू प्रायः सामाजिक पुनर्संयोजनको सफल उदाहरण बन्न सक्छन् । जेलमा व्यावसायिक तालिम, औपचारिक शिक्षा र आत्मसुधारका अवसर प्राप्त गरेका कैदीबन्दी समाजमा फर्केपछि अपराध पुनः नगर्ने, साक्षरता र रोजगार योग्य हुन सक्ने प्रमाणित छन् । यसले राज्यको सुधारात्मक दृष्टिकोणको महत्व पुष्टि गर्दछ ।
समग्रमा, कारागारभित्र शिक्षा प्रणालीले सजा र सुधारबीचको सन्तुलन कायम गर्ने, कैदीबन्दीलाई सामाजिक रूपमा सशक्त बनाउने र भविष्यमा अपराध कम गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ । तर, भौतिक संरचना सुधार, डिजिटल पहुँच र प्रविधिमैत्री सिकाइको व्यवस्था नगरी यो प्रणाली पूर्ण रूपमा प्रभावकारी हुन सक्दैन ।
जेल शिक्षा एक प्रकारको सामाजिक पुनर्संयोजनको अभ्यास हो, जसले कैदीबन्दीलाई केवल सजा भोगाउने होइन, समाजको जिम्मेवार नागरिक बनाउने अवसर प्रदान गर्दछ । यही दृष्टिकोणले कारागारलाई यातनागृहको सट्टा सुधारस्थलको रुपमा विकास गर्ने सरकारको नीति साकार बनाउन मद्दत पुर्याउँछ । 
प्रतिक्रिया दिनुहोस् !